उद्योग, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

शिवपूर्वकालीन व शिवकालीन पुणे हा प्रामुख्यानं स्थानिक बाजारपेठेभोवती विकसित झालेलं कृषिप्रधान कसबा होता. पंचक्रोशीतले शेतकरी, वाणी-उदमी आणि कारागीर यांची इथं नियमित ये-जा असे. कोकण-मावळातून मीठ, तांदूळ आणि अन्य जीवनावश्यक वस्तू पुण्यात येत; स्थानिक गरजा भागवणारी कारागिरी आणि किरकोळ व्यापार हे अर्थव्यवस्थेचे प्रमुख आधार होते. पुढे ते शहाजीराजे व शिवाजी महाराजांच्या जहागिरीचं ठाणं झाल्यामुळे त्याचं लष्करी-प्रशासकीय महत्त्व वाढलं. परिणामी व्यापारी व सावकारांची वर्दळ वाढली.

पेशवेकालीन पुणे हे या प्रवासातलं पहिलं मोठं आर्थिक स्थित्यंतर होतं. १७२०नंतर पेशवाईचं राजकीय महत्त्व वाढलं आणि १७२६पासून पुणे मराठी राज्यकारभाराचं केंद्र बनू लागलं. मराठी सत्तेचा विस्तार होताच विविध प्रदेशांतील व्यापारी, सावकार आणि कारागीर पुण्यात येऊन स्थायिक झाले. पेठांची वाढ, बाजारपेठांचा विस्तार आणि वाडे, कारखाने व कारागिरीच्या केंद्रांची निर्मिती यांमुळे पुणे आर्थिक सत्ताकेंद्र बनलं.

ब्रिटिशकाळात पुण्याच्या अर्थव्यवस्थेनं पारंपरिक बाजारपेठेपासून आधुनिक नागरी अर्थव्यवस्थेकडे वाटचाल केली. लष्करी छावणी, रेल्वे, शिक्षणसंस्था, सरकारी कार्यालयं आणि नव्या नागरी सोयींमुळे रोजगार व सेवाक्षेत्र वाढलं. मुद्रण, प्रकाशन, शिक्षण आणि सार्वजनिक संस्थांच्या वाढीनं ज्ञानाधारित अर्थव्यवस्थेची पायाभरणी झाली.

स्वातंत्र्योत्तर पुण्यानं मात्र औद्योगिकीकरणाची झेप घेतली. मात्र, त्यातही या शहराची तोवरची प्रतिमा आणि राज्यकर्ते व प्रशासकांचा दृष्टिकोन यांचा बहुधा अडसर ठरला असावा. खुद्द उद्योगमहर्षि शंतनुराव किर्लोस्कर यांनी तसं भाष्य एका लेखात केलं आहे. किर्लोस्कर ऑइल इंजिन्स हा उद्योग १९४६मध्ये पुण्यात आला त्या सुमारास पुण्यात कारखानदारीला पूरक वातावरण नव्हतं; पुणे हा शिक्षण व पेन्शनरांचा स्वर्ग आहे, त्याचा नरक होईल, अशी भीती खुद्द तत्कालीन कलेक्टरांनी व्यक्त केली होती, अशी आठवण शंतनुरावांनी या लेखात लिहिली आहे. त्याही स्थितीत पुण्यात कारखाने वाढू लागल्यावर ते पिंपरीत जाऊ देत, अशी चळवळ सुरू झाल्याचाही या लेखात उल्लेख आहे.

परंतु, याही स्थितीमध्ये पुण्याची औद्योगिक वाढ होत राहिली. १९५७मध्ये हडपसर औद्योगिक वसाहतीला कारखाने आकर्षित करण्यासाठी जकातमाफी देण्यात आली; त्यातून किर्लोस्कर न्यूमॅटिक, हेनले केबल्स, इंडियन ह्यूम पाइप यासारखे उद्योग आले. १९६०च्या दशकात महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळानं भोसरीत चार हजार एकर जागा विकसित केली. त्यामुळे पिंपरी-चिंचवड परिसर ही उद्योगनगरी म्हणून आकार घेऊ लागली. टेल्को (सध्याची टाटा मोटर्स), बजाज ऑटो, सेंच्युरी एन्का, फिलिप्स, सँडविक एशिया आदी उद्योग त्या परिसरात उभे राहिले आणि पुणे देशातलं महत्त्वाचं ऑटोमोबाइल व इंजिनिअरिंग केंद्र बनलं.

यानंतर पुण्याची अर्थव्यवस्था ऑटोमोबाइल व अभियांत्रिकीपलीकडे फार्मास्युटिकल्स, माहिती-तंत्रज्ञान, संरक्षण उद्योग आणि सेवाक्षेत्रांमध्ये विस्तारली. विसाव्या शतकाच्या शेवटी पुण्याच्या सॉफ्टवेअर क्षेत्राला मिळालेली मोठी गती हा त्यातला सर्वांत महत्त्वाचा परिवर्तनाचा टप्पा ठरला. बेंगळुरूच्या खालोखाल पुण्याला महत्त्व आलं. हिंजवडीत सॉफ्टवेअर टेक्नॉलॉजी पार्क सुरू करण्यात आलं. भारताचा पहिला सुपरकॉम्प्युटर ‘परम’ पुण्यातच तयार झाला. आज हिंजवडी, मगरपट्टा सिटी, खराडी आणि येरवडा या भागांत पुण्यातील आयटी उद्योग भरभराटीला आला आहे.

शिक्षण आणि उद्योग यांच्या संगमातून पुण्यानं आधुनिक तंत्रज्ञाननगरी म्हणूनही ओळख निर्माण केली. किर्लोस्कर, टाटा मोटर्स, बजाज ऑटो, थरमॅक्स, भारत फोर्ज यासारख्या उद्योगसमूहांनी अभियांत्रिकी व उत्पादन क्षेत्राचा पाया मजबूत केला. माहिती तंत्रज्ञानाच्या विस्तारानंतर हिंजवडी आयटी पार्क, खराडी, मगरपट्टा आणि तळवडे परिसरात बहुराष्ट्रीय कंपन्या व तंत्रज्ञान उद्योग उभे राहिले. सॉफ्टवेअर, ऑटोमोबाइल, इलेक्ट्रॉनिक्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डेटा सायन्स आणि स्टार्टअप परिसंस्थेमुळे पुणे हे देशातल्या प्रमुख तंत्रज्ञान केंद्रांपैकी एक बनलं. टाटा कन्सल्टन्सी सर्व्हिसेस (टीसीएस), इन्फोसिस, टेक महिंद्रा, विप्रो, कॅपजेमिनी, ॲमडॉक्स, ॲक्सेंच्युअर, कॉग्निझंट, सिमेन्स अशा सर्व नावाजलेल्या कंपन्यांनी पुण्यातही विस्तार केला. पर्सिस्टंट सिस्टीम्सनं तर पुण्यातूनच सुरुवात करून जगभर व्यवसायाचं जाळं विणलं. या सर्वांमुळे पारंपरिक उद्योग आणि डिजिटल अर्थव्यवस्था यांचा यशस्वी मेळ घालणारं शहर म्हणून पुण्याची स्वतंत्र ओळख निर्माण झाली आहे.

महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पुण्यानं विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि संरक्षण या क्षेत्रांतही देशपातळीवर महत्त्वपूर्ण स्थान निर्माण केलं आहे. सामाजिक प्रबोधन, शिक्षण आणि संशोधन यांची भक्कम परंपरा लाभलेल्या या शहरात ब्रिटिशकाळापासून ज्ञाननिर्मितीची केंद्रं उभी राहू लागली. स्वातंत्र्यानंतर राष्ट्रीय संशोधन संस्था, संरक्षण आस्थापना आणि औद्योगिक विकास यांच्या एकत्रित प्रभावातून पुणे हे देशातलं अग्रगण्य विज्ञाननगरी व संरक्षण केंद्र म्हणून विकसित झालं.

डॉ. जयंतराव नारळीकर आणि डॉ. रघुनाथराव माशेलकर यांच्यासारखे जागतिक कीर्तीचे संशोधक आणि त्यांच्या लेखन-वक्तृत्वकलेतून सहजसोप्या शब्दांत उलगडा होणारं विज्ञान समजून घेण्याची संधी पुणेकरांना मिळाली. डॉ. हरी विजय (एच.जे.) अर्णीकर, प्रा. वि.ग. भिडे, डॉ. वसंतराव गोवारीकर यांच्यासारख्या आंतरराष्ट्रीय ख्यातीच्या वैज्ञानिकांच्या नेतृत्व व अध्यापनाचा लाभ सावित्रीबाई पुणे विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांना मिळाला.

ब्रिटिशकाळात स्थापन झालेलं फर्ग्युसन महाविद्यालय, शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय आणि इतर शिक्षणसंस्थांनी तंत्र-वैज्ञानिक शिक्षणाचा पाया घातला. स्वातंत्र्यानंतर पुण्यात आघारकर संशोधन संस्था, भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामानशास्त्र संस्था (आयआयटीएम), राष्ट्रीय रासायनिक प्रयोगशाळा (एनसीएल), आयुका (इंटर-युनिव्हर्सिटी सेंटर फॉर ॲस्ट्रॉनॉमी अँड ॲस्ट्रोफिजिक्स), भारतीय विज्ञान शिक्षण व संशोधन संस्था (आयसर), राष्ट्रीय विषाणू विज्ञान संस्था, राष्ट्रीय पेशी विज्ञान केंद्र यासारख्या जागतिक दर्जाच्या संस्था उभ्या राहिल्या. खगोलशास्त्र, रसायनशास्त्र, जैवतंत्रज्ञान, हवामानशास्त्र, पर्यावरण आणि मूलभूत विज्ञानातल्या संशोधनामुळे पुण्याला आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळाली. एकविसाव्या शतकात स्टार्टअप, नवसंशोधन आणि उद्योग-संशोधन सहकार्यामुळे ही वैज्ञानिक परंपरा अधिक बळकट झाली.

पेशवेकालीन लष्करी परंपरेचा वारसा लाभलेल्या पुण्याला ब्रिटिशांनी दक्षिण विभागाच्या लष्करी मुख्यालयाचं स्वरूप दिलं. स्वातंत्र्यानंतर या परंपरेचा विस्तार होत राष्ट्रीय संरक्षण अकादमी, कॉलेज ऑफ मिलिटरी इंजिनिअरिंग, आर्म्ड फोर्सेस मेडिकल कॉलेज, डिफेन्स इन्स्टिट्यूट ऑफ ॲडव्हान्स्ड टेक्नॉलॉजी (डीआयएटी), संरक्षण संशोधन व विकास संस्थेच्या (डीआरडीओ) प्रयोगशाळा आणि लष्करी प्रशिक्षण केंद्रं इथं विकसित झाली. भारतीय लष्कर, नौदल आणि हवाई दलासाठी अधिकारी घडवणं, आधुनिक संरक्षण तंत्रज्ञान विकसित करणं आणि लष्करी वैद्यकीय सेवा सक्षम करणं या क्षेत्रांत पुण्याचं योगदान अत्यंत महत्त्वाचं मानलं जातं.