ब्रिटिशकालीन पुणे

पुण्यात १८१८नंतर ब्रिटिश सत्तेखाली छावणी (कॅन्टोन्मेंट), शिक्षणसंस्था, आधुनिक नगररचना आणि सार्वजनिक पायाभूत सोयी विकसित झाल्या. स्वातंत्र्यानंतर उद्योग, शिक्षण, संशोधन आणि माहिती-तंत्रज्ञानामुळे शहराचा झपाट्यानं विस्तार झाला.

ब्रिटिश काळात पुण्याच्या सामाजिक इतिहासानं निर्णायक वळण घेतलं. एकीकडे ‘ब्रिटिश पुणे’ आणि ‘भारतीय पुणे’ अशी सामाजिक विभागणी झाली, तर दुसरीकडे आधुनिक शिक्षण, नगरव्यवस्था, वृत्तपत्रं, क्रीडा, सार्वजनिक संस्था आणि नव्या विचारांचा प्रसार सुरू झाला. पुणे हे सामाजिक सुधारणांचं आणि वैचारिक मंथनाचं केंद्र बनलं. महात्मा फुले, सावित्रीबाई फुले, महादेव गोविंद रानडे, गोपाळ गणेश आगरकर, महर्षि कर्वे, पंडिता रमाबाई आणि विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या कार्यामुळे स्त्रीशिक्षण, विधवा पुनर्विवाह, अस्पृश्यता निर्मूलन आणि सामाजिक समता या चळवळींना नवी ऊर्जा मिळाली.

ब्रिटिशकाळात पुण्याच्या अर्थव्यवस्थेनं पारंपरिक बाजारपेठेपासून आधुनिक नागरी अर्थव्यवस्थेकडे वाटचाल केली. लष्करी छावणी, रेल्वे, शिक्षणसंस्था, सरकारी कार्यालयं आणि नव्या नागरी सोयींमुळे रोजगार व सेवाक्षेत्र वाढलं. मुद्रण, प्रकाशन, शिक्षण आणि सार्वजनिक संस्थांच्या वाढीनं ज्ञानाधारित अर्थव्यवस्थेची पायाभरणी झाली.

मजकूर: ‘पुणेरी’ विभागातील ऐतिहासिक, राजकीय, सामाजिक आणि आर्थिक वाटचालीमधून.