पुणे :इतिहास, संस्कृती आणि वर्तमानाचा प्रवास

इ.स.पू. १४०० सुमार – इ.स. ९९३

प्राचीन पुणे

ताम्रपाषाणयुगीन वसाहती, बौद्ध लेणी, पाताळेश्वरासारखी शिल्पकला आणि राष्ट्रकूटकालीन ताम्रपट या सर्व पुराव्यांमधून पुण्याचं प्राचीन अस्तित्व स्पष्ट होतं. पुण्याजवळ थेऊर इथं आद्य शेतकऱ्यांची एक वसाहत संशोधनात आढळून आली आहे. ती मुठा नदीच्या उजव्या तीरावर होती. नदीच्या डाव्या तीरावर साष्टेवाडी इथंही ताम्रपाषाणयुगीन अवशेष आढळले आहेत. इसवी सनपूर्व दुसरं शतक ते इसवी सनाचं पहिलं शतक या सातवाहनांच्या कालखंडात पुणे परिसरात भाजे…

1. इ.स.पू. १४०० सुमारथेऊर येथे मुठेच्या उजव्या तीरावर पुणे परिसरातली पहिली शेतकरी वसाहत
2. इ.स.पू. दुसरं शतक ते इ.स. पहिलं शतकसातवाहन काळात भाजे, बेडसे, कार्ले इथं बौद्ध लेणी
3. इ.स. ७५८राष्ट्रकूट राजा कृष्णराजाच्या ताम्रपटात ‘पुण्यविषय’ असा पहिला लिखित उल्लेख
4. इ.स. ७६८ सुमारकृष्णराजाच्या आणखी एका ताम्रपटात ‘पूनकविषय’ असा उल्लेख
5. इ.स. ९९३शिलाहार राजा अपराजित देव याच्या जंजिरा ताम्रपटात ‘पुणकविषया’चा उल्लेख

इ.स. १२९६ – इ.स. १३२८

मध्ययुगीन पुणे

देवगिरीच्या यादवांच्या काळात पुण्याचं धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व वाढलं. पुण्येश्वर, नारायणेश्वर, नागेश्वर, तांबडी जोगेश्वरी यांसारख्या देवस्थानांभोवती नागरी जीवन आकार घेत गेलं. संत ज्ञानेश्वर आणि संत नामदेव यांच्या काळात पुणे वारकरी परंपरेच्या प्रभावाखाली आलं. पुढे दिल्ली सल्तनत, बहामनी, निजामशाही आणि आदिलशाही यांच्या सत्ताबदलांनी शहराचं स्वरूप बदललं; तरीही पुण्यानं आपलं स्थान कायम राखलं.

1. इ.स. १२९६अल्लाउद्दीन खिलजीच्या स्वारीनंतर यादव सत्तेचा अस्त; पुणे दिल्ली सल्तनतीच्या अधिपत्याखाली
2. इ.स. १३२८तुघलकाचं पुण्यावर आक्रमण; कोंडाणा किल्ला जिंकला

इ.स. १६२५ सुमार – इ.स. १७०३

शिवकालीन पुणे

शहाजीराजे, जिजामाता आणि बालशिवाजी यांच्या आगमनानं पुण्याच्या इतिहासाला निर्णायक वळण मिळालं. आदिलशहाचा सरदार मुरार जगदेव यानं जाळपोळ करून गाढवाचा नांगर फिरवलेल्या पुण्याचं पुनर्वसन झालं; कसबा गणपतीच्या मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला आणि लाल महाल उभा राहिला. प्राचीन व मध्ययुगीन काळात गाढवाचा नांगर फिरवणे हा अत्यंत क्रूर व राजकीय सूडबुद्धीचा प्रकार मानला जाई. परंतु, याच भूमीतून छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याचा…

1. इ.स. १६२५ सुमारशहाजीराजांच्या ताब्यात पुणे परगणा आल्यानंतर सोमवार पेठ परिसरात वस्ती
2. इ.स. १६३०-३१ सुमारआदिलशहाचा सरदार मुरार जगदेव याची स्वारी; पुण्यावर गाढवाचा नांगर
3. इ.स. १६३०चं दशकराजमाता जिजाऊ यांच्याकडून पुण्याचं पुनर्वसन; पहिल्या पाच वर्षांची सारामाफी
4. इ.स. १७०३औरंगजेबानं सिंहगड किल्ला जिंकून पुण्यात मुक्काम ठोकला

इ.स. १७१४पासून – इ.स. १८०३

पेशवेकालीन पुणे

पुढे पहिले बाजीराव पेशवे आणि नानासाहेब पेशवे यांच्या कारकिर्दीत पुणे ही मराठा साम्राज्याची राजधानी बनली. शनिवारवाडा, पेठांची रचना, वाडे, घाट, बागा, देवळं आणि जलव्यवस्थापन यांच्या माध्यमातून शहराला नियोजनबद्ध स्वरूप प्राप्त झालं.

1. इ.स. १७१४पासूनकसबा पेठेतल्या सरदार मुजुमदार वाड्यात गणेशोत्सव
2. ११ मार्च १७२०चासच्या काशीबाईंचा थोरले बाजीराव पेशवे यांच्याशी विवाह
3. इ.स. १७२६पासूनपुणे मराठी राज्यकारभाराचं केंद्र बनू लागलं
4. १० जानेवारी १७३०थोरले बाजीराव पेशवे यांच्या हस्ते शनिवारवाड्याची पायाभरणी
5. इ.स. १७५०चं दशकनानासाहेब पेशव्यांची कात्रज ते शनिवारवाडा भूमिगत जलवाहिनी

१७ नोव्हेंबर १८१८ – इ.स. १८८४

ब्रिटिशकालीन पुणे

पुण्यात १८१८नंतर ब्रिटिश सत्तेखाली छावणी (कॅन्टोन्मेंट), शिक्षणसंस्था, आधुनिक नगररचना आणि सार्वजनिक पायाभूत सोयी विकसित झाल्या. स्वातंत्र्यानंतर उद्योग, शिक्षण, संशोधन आणि माहिती-तंत्रज्ञानामुळे शहराचा झपाट्यानं विस्तार झाला.

1. १७ नोव्हेंबर १८१८येरवड्याच्या लढाईनंतर शनिवारवाडा इंग्रजांच्या ताब्यात
2. २१ फेब्रुवारी १८२८शनिवारवाड्याला सर्वांत भीषण आग; पंधरा दिवस धुमसत राहिली
3. इ.स. १८३२बुधवारवाड्यात इंग्रजी शाळा सुरू
4. इ.स. १८४८भिडे वाड्यात मुलींची पहिली शाळा
5. इ.स. १८५१पासूनकेरो लक्ष्मण छत्रे यांच्याकडून वेधशाळेत हवेचा दाब आणि पावसाची शास्त्रीय नोंद

इ.स. १९०३पासून – इ.स. १९४६

स्वातंत्र्य चळवळीतील पुणे

इ.स. १८१८नंतर ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेल्यावर पुण्यानं राजकीय विचारांच्या नव्या पर्वात प्रवेश केला. सत्तेचं केंद्र गमावलेल्या या शहरानं देशाला वैचारिक नेतृत्व दिलं. न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे यांनी घटनात्मक सुधारणा, सामाजिक परिवर्तन आणि विवेकाधिष्ठित राष्ट्रवादाचा पाया घातला. गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी उदारमतवादी लोकशाहीची विचारधारा देशभर पोचवली, तर लोकमान्य टिळकांनी स्वराज्याचा घोष करीत जनतेला राजकीय चळवळीत सक्रिय…

1. इ.स. १९०३पासूनपूना यंग क्रिकेट क्लब आणि युरोपीय क्लब यांच्यात प्रतिवार्षिक सामने
2. इ.स. १९०६डेक्कन जिमखाना क्लबची स्थापना
3. इ.स. १९०९किर्लोस्कर नाट्य मंदिर (आताचा वसंत सिनेमा) सुरू
4. इ.स. १९१०वि.का. राजवाडे यांच्याकडून भारत इतिहास संशोधक मंडळाची स्थापना
5. १९ फेब्रुवारी १९१६डेक्कन सभेच्या निमंत्रणावरून महात्मा गांधींचं किर्लोस्कर नाट्य मंदिरात व्याख्यान

इ.स. १९४७ – इ.स. २००८

स्वातंत्र्योत्तर पुणे

स्वातंत्र्योत्तर काळात शिक्षण, उद्योग आणि स्थलांतरामुळे पुण्याचं सामाजिक स्वरूप अधिक बहुविध झालं. देशाच्या विविध भागांतून आलेल्या नागरिकांनी पुण्याच्या सामाजिक पोतामध्ये भर घातली. सिंध आणि पंजाबमधून आलेल्या निर्वासितांनी उद्योग, व्यापार आणि उद्यमशीलतेची नवी संस्कृती रुजवली.

1. इ.स. १९४७पंडिता रोहिणी भाटे यांच्याकडून ‘नृत्यभारती’ची स्थापना
2. इ.स. १९४९पुणे विद्यापीठाची (सध्याचं सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ) स्थापना
3. इ.स. १९५३पासूनसवाई गंधर्व संगीत महोत्सवाची सुरुवात
4. ६ फेब्रुवारी १९५६पुण्यात संयुक्त महाराष्ट्र समितीची स्थापना
5. इ.स. १९५७हडपसर औद्योगिक वसाहतीला कारखान्यांसाठी जकातमाफी