स्वातंत्र्योत्तर पुणे

स्वातंत्र्योत्तर काळात शिक्षण, उद्योग आणि स्थलांतरामुळे पुण्याचं सामाजिक स्वरूप अधिक बहुविध झालं. देशाच्या विविध भागांतून आलेल्या नागरिकांनी पुण्याच्या सामाजिक पोतामध्ये भर घातली. सिंध आणि पंजाबमधून आलेल्या निर्वासितांनी उद्योग, व्यापार आणि उद्यमशीलतेची नवी संस्कृती रुजवली.

स्वातंत्र्योत्तर पुण्यानं मात्र औद्योगिकीकरणाची झेप घेतली. मात्र, त्यातही या शहराची तोवरची प्रतिमा आणि राज्यकर्ते व प्रशासकांचा दृष्टिकोन यांचा बहुधा अडसर ठरला असावा. खुद्द उद्योगमहर्षि शंतनुराव किर्लोस्कर यांनी तसं भाष्य एका लेखात केलं आहे. किर्लोस्कर ऑइल इंजिन्स हा उद्योग १९४६मध्ये पुण्यात आला त्या सुमारास पुण्यात कारखानदारीला पूरक वातावरण नव्हतं; पुणे हा शिक्षण व पेन्शनरांचा स्वर्ग आहे, त्याचा नरक होईल, अशी भीती खुद्द तत्कालीन कलेक्टरांनी व्यक्त केली होती, अशी आठवण शंतनुरावांनी या लेखात लिहिली आहे. त्याही स्थितीत पुण्यात कारखाने वाढू लागल्यावर ते पिंपरीत जाऊ देत, अशी चळवळ सुरू झाल्याचाही या लेखात उल्लेख आहे.

आज पुणे हे महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी, देशातील महत्त्वाचं शैक्षणिक केंद्र आणि आधुनिक उद्योग-तंत्रज्ञानाचं अग्रणी शहर म्हणून ओळखलं जातं. मात्र या आधुनिकतेच्या प्रवासातही मुळा–मुठेच्या काठावर उभा राहिलेला इतिहास, संस्कृती आणि परंपरा यांचा समृद्ध वारसा पुण्याची खरी ओळख जपून आहे.

मजकूर: ‘पुणेरी’ विभागातील ऐतिहासिक, राजकीय, सामाजिक आणि आर्थिक वाटचालीमधून.