पुण्यातील संस्था

आनंदाश्रम संस्था

संस्कृत ग्रंथ, दुर्मिळ हस्तलिखितं आणि भारतीय ज्ञानपरंपरेच्या जतन-संशोधनासाठी ही संस्था कार्यरत आहे.

भारत इतिहास संशोधक मंडळ

ही संस्था मराठा आणि भारतीय इतिहासाशी संबंधित अस्सल कागदपत्रं, हस्तलिखितं आणि ऐतिहासिक साधनांचं संकलन, जतन आणि संशोधन करते.

भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्था

संस्कृत, प्राच्यविद्या, भारतीय इतिहास आणि हस्तलिखितांच्या संशोधनासाठी ही संस्था देश-विदेशात नावाजलेली आहे.

पुणे व खडकी कॅन्टोन्मेंट बोर्ड

ब्रिटिश सैनिकांच्या वास्तव्यासाठी या मंडळाची स्थापना करण्यात आली. हे बोर्ड छावणी क्षेत्रातील नागरिकांना शिक्षण, सार्वजनिक आरोग्य, स्वच्छता आणि पाणीपुरवठा यांसारख्या नागरी सुविधा पुरवते.

पुणे सार्वजनिक सभा

सरकार आणि जनता यांच्यातील दुवा म्हणून काम करणे आणि जनतेच्या अडीअडचणी व कायदेशीर हक्कांची जाणीव करून देण्याच्या हेतूने न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे आणि गणेश वासुदेव जोशी (सार्वजनिक काका) यांनी या संस्थेची स्थापना केली.

केसरी

लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी सुरू केलेला ‘केसरी’ हे स्वातंत्र्यपूर्व काळात राष्ट्रवादी विचार आणि जनमत घडवणारं महत्त्वाचं माध्यम ठरलं. आजही पुण्यातून त्याचं प्रकाशन सुरू आहे.

भारत सेवक समाज (सर्व्हंट्स ऑफ इंडिया सोसायटी)

गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी स्थापन केलेली ही संस्था राष्ट्रसेवा, सामाजिक कार्य आणि सार्वजनिक जीवनासाठी कार्यकर्त्यांची घडण करण्याच्या उद्देशानं काम करत आली आहे.

पुणे नगर वाचन मंदिर

न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे, लोकहितवादी गोपाळ हरी देशमुख आदी विचारवंतांच्या पुढाकारानं स्थापन झालेलं हे महाराष्ट्रातल्या सर्वांत जुन्या सार्वजनिक ग्रंथालयांपैकी एक आहे. या वारसा वास्तूत लाखो दुर्मिळ ग्रंथ, ऐतिहासिक संदर्भ पुस्तकं, मासिकं आणि हस्तलिखितं जतन केली गेली आहेत.

डेव्हिड ससून इन्फर्म असायलम (निवारा वृद्धाश्रम)

ही पुण्यातील सर्वांत जुन्या सामाजिक संस्थांपैकी एक आहे. सुरुवातीला अनाथ, अपंग आणि गरजू लोकांसाठी सुरू झालेल्या या संस्थेचं नाव स्वातंत्र्यानंतर ‘निवारा वृद्धाश्रम’ करण्यात आलं. आजही ती वृद्धांच्या सेवेत कार्यरत आहे.

पुणे प्रार्थना समाज

धार्मिक आणि आध्यात्मिक सुधारणांसाठी ही संस्था स्थापन करण्यात आली. हिंदूंमधील मूर्तिपूजा आणि रूढीप्रियता यांच्या विरोधात जागृती करण्याचा स्थापनेमागील हेतू होता. आजही ही संस्था विविध धार्मिक, आध्यात्मिक व सामाजिक उपक्रम राबवते.

येरवडा मध्यवर्ती कारागृह

हे महाराष्ट्रातील सर्वांत मोठं कारागृह असून, महात्मा गांधी यांच्यासह अनेक स्वातंत्र्यसैनिकांना ब्रिटिश राजवटीनं तिथं कैदेत ठेवल्यामुळे त्याला ऐतिहासिक महत्त्व आहे. पाचशे एकरांवर उभारलेल्या या कारागृहाची कैदीक्षमता साधारणतः अडीच हजार आहे.

शारदा सदन

पंडिता रमाबाई यांनी मुंबईत स्थापन केलेली ही संस्था पुढच्याच वर्षीपासून पुण्यातून कार्यरत झाली. विधवा आणि निराधार स्त्रियांना आश्रय देणं आणि त्यांना आत्मनिर्भर बनवणं हे या संस्थेचं वैशिष्ट्य होतं. पंडिता रमाबाई मुक्ती मिशनच्या रूपात हे कार्य आजही सुरू आहे.

पुणे सेवासदन सोसायटी

रमाबाई रानडे आणि गोपाळ कृष्ण देवधर यांनी या संस्थेची स्थापना केली. वंचित महिलांच्या पुनरुत्थानाचा स्थापनेमागील उद्देश होता. महिलांचं शिक्षण, प्रशिक्षण, निवारा आणि सक्षमीकरण यांसाठी ती कार्यरत राहिली आहे.

श्री पूना गुजराती बंधू समाज

पुण्यातील गुजराती समुदायात गुजराती भाषा व संस्कृतीचा प्रसार आणि परस्परसहयोग वृद्धिंगत करण्यासाठी या संस्थेची स्थापना झाली. समाजासाठी शैक्षणिक, सामाजिक, सांस्कृतिक व आरोग्यविषयक उपक्रमांचं आयोजन ही संस्था करते.

प्रादेशिक मनोरुग्णालय, येरवडा

ब्रिटिश काळात सुरू झालेलं हे रुग्णालय आशिया खंडातल्या सर्वांत मोठ्या मानसिक रुग्णालयांपैकी एक म्हणून ओळखलं जातं. हे रुग्णालय सुमारे १३८ एकर परिसरावर पसरलं आहे. याची २,४०० रुग्णक्षमता आहे.

सदार वल्लभभाई पटेल कॅन्टोन्मेंट जनरल हॉस्पिटल

कॅन्टोन्मेंट परिसरातले नागरिक आणि लष्करी कर्मचारी यांच्या कुटुंबीयांना आरोग्य सेवा देण्यासाठी या रुग्णालयाची स्थापना करण्यात आली. हे शंभर खाटांचं सरकारी रुग्णालय पुणे कॅन्टोन्मेंट बोर्डाद्वारे संचालित केलं जातं.

द पूना स्कूल अँड होम फॉर द ब्लाइंड

दृष्टिहीन मुला-मुलींच्या पुनर्वसनासाठी डॉ. एस. आर. माचवे व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी ही संस्था सुरू केली. ही संस्था दृष्टिहीनांना मोफत ब्रेल लिपीतलं शिक्षण, राहण्याची सोय आणि त्यांचं जीवन सुसह्य व्हावं म्हणून प्रशिक्षण देते.

महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा प्रचार समिती

महाराष्ट्रात हिंदी भाषा व साहित्य यांच्या प्रचार-प्रसारासाठी या समितीची स्थापना करण्यात आली. हिंदी परीक्षांचं आयोजन, पुस्तकांचं संपादन व दुर्मिळ ग्रंथांचं डिजिटायझेशन आणि प्रबोधन व प्रचाराच्या स्पर्धा व कार्यक्रम ही समिती आयोजित करते.

दोराबजी अँड सन्स

कॅम्प भागात सोराबजी दोराबजी यांनी सुरू केलेलं हे पुण्यातलं सर्वांत जुनं आणि भारतातलं दुसरं जुनं पारशी रेस्टॉरंट आहे. सुरुवातीला चहा आणि बनमस्का विकणाऱ्या या दुकानात आज अस्सल पारशी जेवणासाठी गर्दी होते.

डेक्कन पेपर मिल्स

पुण्याच्या जुन्या औद्योगिक इतिहासातलं हे महत्त्वाचं नाव आहे. भारतीय उद्योजकांनी काढलेली ही देशातली कागदाची पहिली गिरणी होती.

कॉसमॉस सहकारी बँक

एक पतसंस्था म्हणून स्थापन झालेली, भारतातील ही सर्वांत जुन्या आणि अग्रगण्य सहकारी बँकांपैकी एक आहे. देशातल्या सात राज्यांत ती विस्तारली असून, तिच्या जवळपास दोनशे शाखा आहेत.

वैद्य उपाहारगृह

कोकणातून पुण्यात आलेले रघुनाथ रामचंद्र वैद्य यांनी या उपाहारगृहाची सुरुवात केली. पुण्यात मिसळ विकायला सुरुवात करणारं हे पहिलं उपाहारगृह मानलं जातं.

पुणे जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक

पुणे जिल्ह्यातल्या सहकार आणि ग्रामीण वित्तव्यवस्थेच्या विकासात या संस्थेचं दीर्घकाळ योगदान राहिलं आहे. आजदेखील ही बँक पुणे जिल्ह्यातल्या शेतकरी आणि सहकारी संस्थांचा आधारस्तंभ म्हणून सशक्तपणे कार्यरत आहे.

बादशाही बोर्डिंग हाउस

टिळक रस्त्यावरच्या या खानावळीची सुरुवात १९३२मध्ये झाली. अस्सल, घरगुती आणि सात्त्विक महाराष्ट्रीय शाकाहारी थाळीसाठी हे ठिकाण आजही प्रसिद्ध आहे.

मराठा चेंबर ऑफ कॉमर्स, इंडस्ट्रीज अँड ॲग्रिकल्चर

पुणे आणि परिसरातील उद्योग, व्यापार आणि व्यवसायांच्या विकासासाठी कार्य करणारं हे महत्त्वाचं संस्थात्मक व्यासपीठ आहे. पुणे परिसर जागतिक दर्जाचं औद्योगिक केंद्र बनवण्यासाठी भौतिक व सामाजिक पायाभूत सुविधा सुधारण्याकरिता चेंबर पाठपुरावा करतो.

बँक ऑफ महाराष्ट्र

ही संस्था पुण्यात सुरू झाली आणि पुढे राष्ट्रीय स्तरावरची सार्वजनिक क्षेत्रातली बँक म्हणून विकसित झाली. स्थापना झाली तेव्हा मुंबई वगळता उर्वरित महाराष्ट्रातील ती पहिली व्यावसायिक बँक होती.

कॅफे गुडलक

पुण्यातील डेक्कन जिमखाना परिसरात इराणी स्थलांतरित हुसेन अली यक्षी यांनी याची सुरुवात केली. आजही इथला बनमस्का आणि इराणी चहा यांचा आस्वाद घेण्यासाठी पुणेकर व पर्यटकांची सतत गर्दी असते.

प्रभा विश्रांती गृह

नारायण पेठेत स्वातंत्र्यपूर्व काळात सरस्वतीबाई महादेव परांजपे यांनी सुरू केलेलं हे न्याहारी केंद्र आहे. इथं स्वातंत्र्यसैनिक गुप्त बैठकांसाठी जमून चर्चा करत. इथला बटाटेवडा आणि साबुदाणावडा आजही पुण्यात प्रसिद्ध आहेत.

बजाज ऑटो

सुरुवातीला परदेशी वाहनांची आयात करणारी ही कंपनी १९५९मध्ये उत्पादन क्षेत्रात उतरली. राहुल बजाज यांच्या नेतृत्वाखाली स्कूटरच्या रूपात ती घरोघरी पोचली. सध्या ती जगातली चौथी मोठी दुचाकी व तीन चाकी वाहनांची उत्पादक कंपनी आहे.

लक्ष्मीनारायण चिवडा

हरियाणातून पुण्यात आलेले लक्ष्मीनारायण दाता यांनी हातगाडीवर चिवडा व आइस्क्रीम विकून या व्यवसायाची मुहूर्तमेढ रोवली. आजही हा चिवडा त्याच्या खमंग, आंबटगोड आणि कुरकुरीत चवीमुळे प्रसिद्ध आहे.

किर्लोस्कर ऑइल इंजिन्स

किर्लोस्कर समूहाची १८८८मध्ये स्थापना करणारे लक्ष्मणराव किर्लोस्कर यांचे चिरंजीव उद्योगमहर्षी शंतनुराव किर्लोस्कर यांनी डिझेल इंजिनाच्या निर्मितीसाठी ही कंपनी स्थापन केली. सध्या ती डिझेल इंजिन आणि जनरेटर निर्मिती क्षेत्रात भारतातल्या आघाडीच्या कंपन्यांपैकी एक आहे.

वक्तृत्वोत्तेजक सभा

न्या. महादेव गोविंद रानडे यांनी हे व्यासपीठ स्थापन केलं. दरवर्षी आयोजित केली जाणारी वसंत व्याख्यानमाला हे या संस्थेचं सर्वांत मोठं वैशिष्ट्य आहे. व्याख्यानांद्वारे जनजागृती करणं आणि वैचारिक देवघेवीचा ‘वसंत’ फुलवण्याचं काम ही संस्था आजही करते.

वेदशास्त्रोत्तेजक सभा

न्या. महादेव गोविंद रानडे आणि कविवर्य महादेव मोरेश्वर कुंटे यांनी या संस्थेची स्थापना केली. प्राचीन भारतीय वेद, शास्त्रं आणि संस्कृत भाषेच्या अध्ययन-अध्यापन परंपरेचं रक्षण आणि संवर्धन करणं हे या संस्थेचं मुख्य स्वरूप आहे.

वेद पाठशाळा

ही एक पारंपरिक गुरुकुल पद्धतीची निवासी शाळा आहे. प्राचीन भारतीय वेदविद्या आणि संस्कृतीचं जतन करणं हा या संस्थेचा मुख्य उद्देश आहे. काळाच्या पाऊलखुणा ओळखून पाठशाळेनं संगणक, इंग्रजी, गणित आणि विज्ञान यांसारखे विषयही समाविष्ट केले आहेत.

भारत नाट्य मंदिर

पुण्यातली नाट्यकला आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना संस्थात्मक व्यासपीठ देणाऱ्या पुण्यातील आरंभीच्या संस्थांपैकी ही एक आहे. नव्या कलाकारांना घडवणाऱ्या परंपरेचं आणि पुण्याच्या सांस्कृतिक अस्मितेचं हे व्यासपीठ जिवंत प्रतीक मानलं जातं.

महाराष्ट्र साहित्य परिषद

मराठी भाषा आणि साहित्य यांच्या प्रसारासाठी कार्य करणारी ही साहित्यसंस्था आहे. मराठी साहित्याचा प्रसार करणं, नवोदित लेखकांना प्रोत्साहन देणं आणि साहित्यिक कार्यक्रमांचं आयोजन करणं ही परिषदेची मुख्य उद्दिष्टं आहेत.

पुणे भारत गायन समाज

हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीताच्या प्रसारासाठी कार्य करणारी ही महत्त्वाची संस्था आहे. थोर संगीतज्ञ पंडित भास्करबुवा बखले यांनी हिची स्थापना केली. गायन-वादनाच्या शास्त्रोक्त प्रशिक्षणाबरोबरच इथं संगीताचे महाराष्ट्र सरकार मान्यताप्राप्त अभ्यासक्रमही चालवले जातात.

टिळक स्मारक मंदिर

लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ टिळक रस्त्यावर उभारलेल्या या ऐतिहासिक वास्तूमध्ये सुसज्ज नाट्यगृह, संदर्भ ग्रंथालय आणि कलादालन आहे. वसंत व्याख्यानमालेच्या आयोजनाचंही हे दीर्घकाळ केंद्र राहिलं आहे.

पूना गेस्ट हाउस

नानासाहेब सरपोतदार यांनी याची स्थापना केली. लौकिकार्थानं उपाहारगृह असलं, तरी मराठी चित्रपट व नाट्य कलावंतांचा हक्काचा आधार आणि त्यांच्या निवास व निर्वाहाची सोय करणारं ठिकाण म्हणून पूना गेस्ट हाउसनं मराठी सांस्कृतिक विश्वात आपुलकीचं स्थान प्रस्थापित केलं आहे.

पुणे रेसकोर्स

कॅम्प भागात ११८.५ एकरांच्या विस्तीर्ण क्षेत्रावर अश्वशर्यतींसाठीचं हे मैदान साकारलं आहे. याच्या देखभालीची आणि व्यवस्थापनाची जबाबदारी रॉयल वेस्टर्न इंडिया टर्फ क्लबकडे आहे. जुलै ते ऑक्टोबर या काळात इथं ‘पुणे डर्बी’सह घोड्यांच्या विविध शर्यती रंगतात.

पूना क्लब

पूना जिमखाना म्हणून या क्लबची स्थापना झाली. हा भारतातल्या सर्वांत जुन्या आणि प्रतिष्ठित क्रीडा व सामाजिक क्लबपैकी एक आहे. भव्य जीवनशैली केंद्र म्हणून तो आता विकसित झाला आहे.

पीवायसी हिंदू जिमखाना

‘पूना यंग क्रिकेटर्स हिंदू जिमखाना’ म्हणून सुरू झालेल्या या संस्थेनं क्रिकेटसह विविध खेळांच्या विकासाला चालना दिली. क्लबमध्ये क्रिकेट मैदान, आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या बिलियर्ड्स रूम्स, टेनिस कोर्ट्स, स्क्वॉश कोर्ट्स, बॅडमिंटन हॉल आणि फिटनेस सेंटर उपलब्ध आहेत.

डेक्कन जिमखाना

क्रिकेट, टेनिस, कुस्ती, जलतरण, ॲथलेटिक्स अशा विविध खेळांच्या प्रशिक्षणासाठी आणि प्रसारासाठी ही संस्था कार्यरत आहे. या संस्थेत टेनिस, क्रिकेट, बॅडमिंटन, जलतरण, टेबल टेनिस आणि बास्केटबॉल यासारख्या खेळांसाठी आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या सोयी आहेत.

महाराष्ट्रीय मंडळ

तरुणांना शारीरिक शिक्षण व क्रीडा प्रशिक्षण देऊन सशस्त्र दलात प्रवेश मिळवण्यासाठी सक्षम बनवणं, हा स्थापनाकाळातील उद्देश होता. मंडळानं ‘चंद्रशेखर आगाशे शारीरिक शिक्षण महाविद्यालय’ सुरू करून हजारो पदवीधर शारीरिक शिक्षक देशाला दिले आहेत.

पीडीएमबीए क्रीडा संकुल

या संकुलात आंतरराष्ट्रीय दर्जाची लाकडी व सिंथेटिक बॅडमिंटन कोर्ट आधुनिक प्रकाशव्यवस्था आणि खेळाडूंसाठी व्यायामशाळा आहे. उदयोन्मुख खेळाडूंसाठी वर्षभर प्रशिक्षण शिबिरं, परदेशी प्रशिक्षकांचं मार्गदर्शन आणि स्पर्धांचं आयोजन इथं केलं जातं.

डेक्कन कॉलेज पोस्ट-ग्रॅज्युएट अँड रिसर्च इन्स्टिट्यूट

मूळ ‘हिंदू कॉलेज’ म्हणून सुरू झालेल्या या संस्थेनं पुढे पुरातत्त्व, प्राचीन इतिहास, संस्कृत, भाषाविज्ञान आणि मानववंशशास्त्राच्या अभ्यास-संशोधनाची दीर्घ परंपरा निर्माण केली आहे. ही भारतातली तिसरी सर्वांत जुनी उच्च शिक्षण संस्था आहे.

सीओईपी तंत्रज्ञान विद्यापीठ

हे भारतातलं दुसऱ्या क्रमांकाचं सर्वांत जुनं अभियांत्रिकी महाविद्यालय आहे. महाराष्ट्र सरकारनं २०२२पासून त्याला स्वतंत्र विद्यापीठाचा दर्जा दिला आहे. स्टार्टअप प्रयोगशाळा आणि नोकरीच्या उत्तम संधी हे याचं वैशिष्ट्य आहे.

महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटी

पूना नेटिव्ह इन्स्टिट्यूट नावानं सुरू झालेल्या या संस्थेचा आता शाळा, कनिष्ठ व वरिष्ठ महाविद्यालयं, व्यावसायिक प्रशिक्षण संस्था आणि रुग्णालय असा विस्तार झाला आहे. ७५हून अधिक संस्थांमधून ती शहरी व ग्रामीण भागांत कार्यरत आहे.

बिशप्स स्कूल

पुण्यातल्या ब्रिटिशांच्या लष्करी छावणीतील आणि अन्य अँग्लो-इंडियन मुलांसाठी ही शाळा सुरू झाली. कँप, कल्याणीनगर आणि उंड्री अशा तीन शाखांद्वारे ही संस्था कार्यरत असून, वसतिगृहाची व्यवस्था हे या शाळेच्या कॅप शाखेचं वैशिष्ट्य आहे.

सेंट मेरीज स्कूल

ब्रिटिश लष्करी अधिकाऱ्यांच्या मुलींच्या शिक्षणासाठी ही शाळा सुरू करण्यात आली. सुरुवातीला मुलींसाठी असलेल्या या शाळेत आता मुलींखेरीज मुलांचा स्वतंत्र विभाग आणि सह-शिक्षण देणारे कनिष्ठ महाविद्यालयही समाविष्ट आहे.

सेंट व्हिन्सेंट हायस्कूल

सोसायटी ऑफ जेझुइट्स या कॅथॉलिक धार्मिक संस्थेनं अवघ्या पाच विद्यार्थ्यांसह, एका भाड्याच्या खोलीतून या शाळेची सुरुवात केली. आज या भव्य व आधुनिक सोयींनी संपन्न शाळा व कनिष्ठ महाविद्यालयात २,७००हून अधिक विद्यार्थी शिक्षण घेत आहेत.

न्यू इंग्लिश स्कूल

विष्णुशास्त्री चिपळूणकर, लोकमान्य टिळक आणि गोपाळ गणेश आगरकर यांच्या पुढाकारातून

डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी

भारतीय तरुणांमध्ये राष्ट्रीय भावना, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि आधुनिक ज्ञान निर्माण करून स्वस्त व दर्जेदार उच्च शिक्षण देणं हा स्थापनेमागील हेतू होता. ही संस्था आज महाराष्ट्र आणि आंध्र प्रदेशातील विविध शहरांमध्ये एकूण ५८ शैक्षणिक संस्था चालवते.

महाराष्ट्र गर्ल्स एज्युकेशन सोसायटी (हुजूरपागा)

मुलींसाठी आधुनिक शिक्षणाची सुरुवात करणाऱ्या पुण्यातल्या अग्रगण्य संस्थांपैकी ही एक आहे. स्त्रीशिक्षणाच्या प्रसारात तिचं ऐतिहासिक योगदान आहे. १८ विद्यार्थिनींपासून सुरू झालेल्या या संस्थेत आता उच्च शिक्षणापर्यंतच्या विद्याशाखा उपलब्ध आहेत.

कॅम्प एज्युकेशन सोसायटी

सर्वसामान्य वर्गातल्या, विशेषतः पुण्याच्या पूर्व भागातल्या मुलांना परवडणाऱ्या खर्चात दर्जेदार शिक्षण देण्यासाठी ही संस्था स्थापन झाली. शाळा, कनिष्ठ महाविद्यालयं, पदवी आणि व्यावसायिक शिक्षण देणाऱ्या संस्थांच्या रूपात आज तिचा विस्तार झाला आहे.

फर्ग्युसन कॉलेज

वामन शिवराम आपटे पहिले प्राचार्य; रँग्लर परांजपे वीस वर्षांहून अधिक काळ प्राचार्य

शिक्षण प्रसारक मंडळी

तत्कालीन ब्रिटिश सरकारची आर्थिक मदत न घेता मराठी भाषेतून व स्वदेशी विचारातून पाश्चात्त्य शिक्षण देण्याच्या उद्देशानं ही संस्था सुरू करण्यात आली. आज ही संस्था पुणे, मुंबई, सोलापूर, चिपळूण, नागोठणे आणि बंगळुरू अशा विविध ठिकाणी सुमारे ४० शैक्षणिक संस्था चालवते.

महर्षी कर्वे स्त्री शिक्षण संस्था

पुण्यातील महिला शिक्षणाच्या व्यापक चळवळीला संस्थात्मक आधार देणारी ही प्रमुख संस्था आहे. आज या संस्थेच्या पुणे, सातारा, वाई, रत्नागिरी, नागपूर, कामशेत आणि वसई यांसारख्या विविध ठिकाणी ७५हून अधिक शाखा कार्यरत आहेत.

कृषि महाविद्यालय

महात्मा जोतीराव फुले यांच्या आवाहनाला प्रतिसाद देऊन ब्रिटिश राजवटीनं पुण्याच्या विज्ञान महाविद्यालयाची (आजचं सीओईपी विद्यापीठ) शेतकी शाखा १८७९मध्ये सुरू केली आणि त्याचंच या महाविद्यालयात रूपांतर झालं. देशाच्या शेतीविकासाला शिक्षण व संशोधनातून हातभार लागावा, हा स्थापनेमागील हेतू होता.

अनाथ विद्यार्थी गृह

वंचित आणि अनाथ विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणासाठी ही संस्था स्थापन झाली. आज ती पुणे विद्यार्थी गृह या नावानं अभियांत्रिकी, संगणकविज्ञान, मुद्रण तंत्रज्ञान आणि व्यवस्थापन यासारख्या क्षेत्रांत शिक्षण प्रदान करते.

स्पायसर ॲडव्हेंटिस्ट युनिव्हर्सिटी

कोइमतूर व लखनौमध्ये शाळांच्या स्वरूपात सुरुवात करणाऱ्या संस्थेनं १९३७मध्ये त्याला कनिष्ठ महाविद्यालयाची जोड दिली. १९४२मध्ये ते पुण्यात स्थलांतरित होऊन स्पायसर मिलिटरी कॉलेज झालं. २०१४पासून त्याला विद्यापीठाचा दर्जा मिळाला आहे.

एस.पी. कॉलेज

प्रा. दि.ब. देवधर इथं प्राध्यापक

एसएनडीटी महिला विद्यापीठ

महिलांसाठी उच्च शिक्षणाची स्वतंत्र व्यवस्था निर्माण करण्याच्या महर्षी कर्वे यांच्या प्रयत्नांतून हे विद्यापीठ सुरू झालं. हे भारतातलंच नव्हे, तर संपूर्ण दक्षिण आशियातलं महिलांसाठीचं पहिलं विद्यापीठ आहे.

अखिल भारतीय श्री शिवाजी मेमोरियल सोसायटी

ऱाजर्षी छत्रपती शाहू महाराज यांच्या संकल्पनेतून या संस्थेची स्थापना झाली. सुरुवातीला लष्करी आणि प्राथमिक शिक्षणावर भर देणाऱ्या या संस्थेनं आता उच्च आणि तंत्र शिक्षणाच्या क्षेत्रात मोठी झेप घेतली आहे.

श्री शिवाजी मराठा सोसायटी

बहुजन समाजातल्या मुलांना दर्जेदार शिक्षण देऊन त्यांचा सर्वांगीण विकास करण्याच्या उद्देशानं या संस्थेची स्थापना करण्यात आली. ही संस्था पुण्यात पूर्वप्राथमिक ते पदव्युत्तर स्तरापर्यंत वीसपेक्षा जास्त शाळा, महाविद्यालयं आणि वसतिगृहं चालवते.

गोखले राज्यशास्त्र व अर्थशास्त्र संस्था

अर्थशास्त्रातलं उच्च शिक्षण आणि संशोधन यांसाठी स्थापन झालेलं हे महत्त्वाचं केंद्र असून, त्याला आता अभिमत विद्यापीठाचा दर्जा आहे. अर्थशास्त्र, लोकसंख्याशास्त्र आणि विकास आराखड्यांच्या संशोधनात या संस्थेचं योगदान मोलाचं आहे.

नौरोसजी वाडिया महाविद्यालय

पुण्याच्या पूर्व भागातील विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशानं मॉडर्न एज्युकेशन सोसायटीनं या संस्थेची पायाभरणी केली. जगभरातील २५हून अधिक देशांतले विद्यार्थी शिक्षण घेत असल्यामुळे इथलं वातावरण बहुसांस्कृतिक बनलं आहे.

प्रोग्रेसिव्ह एज्युकेशन सोसायटी

आधुनिक व पुरोगामी शिक्षण देण्याच्या हेतूनं कै. शंकरराव कानिटकर आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी ही संस्था स्थापन केली. पुणे शहर व जिल्ह्यामध्ये या सोसायटीच्या ५०हून अधिक संस्था व शाखा कार्यरत आहेत.

कुस्रो वाडिया इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी

पुण्यातल्या या अग्रगण्य तंत्रनिकेतनाची स्थापना मॉडर्न एज्युकेशन सोसायटीनं केली. ही एक स्वायत्त संस्था असून इथं सुसज्ज प्रयोगशाळा, ग्रंथालय आणि उत्तम कॅम्पस अशा आधुनिक सुविधा उपलब्ध आहेत.

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ

तत्कालीन पुणे विद्यापीठ; उच्च शिक्षण, संशोधन आणि व्यावसायिक शिक्षणाला नवं अधिष्ठान

केंद्रीय जल व ऊर्जा संशोधन केंद्र (सीडब्ल्यूपीआरएस)

मुंबई प्रांताचा ‘स्पेशल इरिगेशन सेल’ म्हणून या केंद्राची स्थापना झाली. जलसंपदा विकास, जलविद्युत प्रकल्प, पूरनियंत्रण, धरणं आणि सागरी बंदरांच्या संरचनेसाठी तांत्रिक सल्ला व मॉडेल-आधारित संशोधन पुरवणं हे या केंद्राचं कार्यक्षेत्र आहे.

भारतीय हवामानशास्त्र विभाग

या विभागाची स्थापना १८७५मध्ये झाल्यानंतर सुरुवातीला त्याचं कार्यालय कोलकात्यात आणि नंतर सिमल्यात होतं. तिथून ते पुण्यात हलवल्यामुळे त्याला ‘सिमला ऑफिस’ असंही म्हटलं जातं. हवामानाचा अभ्यास व त्याआधारित अंदाज वर्तवण्याचं काम हे कार्यालय करतं.

आघारकर रिसर्च इन्स्टिट्यूट

महाराष्ट्र असोसिएशन फॉर द कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स म्हणून सुरू झालेल्या वैज्ञानिक संशोधनाच्या उपक्रमातून आघारकर संस्थेची निर्मिती झाली. वनस्पतिशास्त्र, सूक्ष्मजीवशास्त्र, जनुकशास्त्र, कवकशास्त्र आणि नॅनो जैवतंत्रज्ञान या विषयांवर इथं संशोधन केलं जातं.

राष्ट्रीय रासायनिक प्रयोगशाळा (एनसीएल)

डॉ. रघुनाथ माशेलकर संचालक

आयुका

डॉ. जयंतराव नारळीकर संस्थापक

आयसर

भारतीय विज्ञान शिक्षण व संशोधन संस्था

आयआयटीएम

भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामानशास्त्र संस्था

राष्ट्रीय विषाणू विज्ञान संस्था

राष्ट्रीय पेशी विज्ञान केंद्र

सी-डॅक

डॉ. विजय भटकर संस्थापक-कार्यकारी संचालक; ‘परम’ महासंगणक

बॉम्बे इंजिनिअरिंग ग्रुप

‘पायोनिअर लस्कर्स’ या नावानं या समूहाची स्थापना झाली. मात्र १८२०मध्ये त्यांचा सॅपर्स अँड मायनर्स म्हणून सैन्यात अधिकृत समावेश झाला. सैन्याला तांत्रिक व पायाभूत सुविधा पुरवणं हा या ग्रुपच्या स्थापनेचा मुख्य हेतू होता व आजही आहे.

कमांड हॉस्पिटल, वानवडी

ब्रिटिश मिलिटरी हॉस्पिटल म्हणून याची सुरुवात झाली. आज हे भारतीय लष्कराचं सर्वांत मोठं आणि प्रमुख सुपर-स्पेशालिटी रुग्णालय आहे. १०५ एकरांवर ते विस्तारलेलं असून २०२१मध्ये इथं एक हजारांहून अधिक खाटांचं पर्यावरणपूरक संकुल उभारण्यात आलं आहे.

दारूगोळा कारखाना, खडकी

भारतीय सशस्त्र दलांसाठी दारूगोळा आणि दारूगोळ्याचे घटक इथं तयार केले जातात. या कारखान्याची स्थापना ब्रिटिश काळात झाली असून तो देशाच्या सुरक्षा आणि संरक्षण स्वावलंबनात अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावतो.

लष्कराचं दक्षिण विभाग मुख्यालय (सदर्न कमांड)

भारताच्या दक्षिण, पश्चिम आणि मध्य भागातील विशाल भूभागाचं, विस्तृत सागरी किनारपट्टीचं आणि राजस्थान व गुजरात सीमेवरील आंतरराष्ट्रीय सीमांचं रक्षण करण्यासाठी हा विभाग कार्यरत आहे.

उच्च ऊर्जा पदार्थ विज्ञान प्रयोगशाळा (एचईएमआरएल)

नैनितालमध्ये ‘केमिकल एक्झामिनर्स ऑफिस’ नावानं स्थापन झालेली ही प्रयोगशाळा १९६०मध्ये पुण्यात स्थलांतरित करण्यात आली. संरक्षण दलांसाठीच्या उच्च ऊर्जा सामग्रीचं संशोधन तिथं केलं जातं.

द क्वीन मेरीज टेक्निकल इन्स्टिट्यूट

मुंबईत स्थापन झालेली ही संस्था १९२२मध्ये खडकीत हलवण्यात आली. वैद्यकीय कारणांमुळे लष्करी सेवेतून अपात्र ठरणाऱ्या किंवा सेवा बजावताना अपंगत्त्व आलेल्या जवानांची शुश्रूषा व व्यवसाय प्रशिक्षण देऊन त्यांचं सामाजिक पुनर्वसन इथं केलं जातं.

आर्मी इन्स्टिट्यूट ऑफ फिजिकल ट्रेनिंग

या संस्थेची स्थापना आर्मी स्कूल ऑफ फिजिकल ट्रेनिंग म्हणून झाली. संरक्षण दलांसाठी शारीरिक प्रशिक्षण उपक्रम राबवणं आणि क्रीडा प्रशिक्षक घडवणं हे या संस्थेचं मुख्य कार्य आहे.

लोहगाव हवाई दल तळ

या तळाची स्थापना ब्रिटिश राजवटीत मुंबईला हवाई सुरक्षा पुरवण्याच्या उद्देशानं झाली. मे १९४७पासून तो भारतीय हवाई दलाच्या अखत्यारीत कार्यरत आहे. या तळाच्या पूर्वेला पुणे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे.

मिलिटरी हॉस्पिटल, खडकी

दुसऱ्या महायुद्धातल्या जखमींवर उपचार करण्यासाठी इंडो-बर्मा हॉस्पिटल नावानं याची स्थापना करण्यात आली. १३० एकरांहून विस्तीर्ण परिसरावरील या रुग्णालयात ८५०हून अधिक खाटांची सोय आहे.

हाय एक्स्प्लोझिव्ह्ज फॅक्टरी, खडकी

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात ब्रिटिश सैन्याला स्फोटकं व दारूगोळा पुरवण्यासाठी हा कारखाना सुरू झाला. आता इथं भारतीय सशस्त्र दलांसाठी उच्च दर्जाची लष्करी स्फोटकं, टीएनटी, औद्योगिक आम्ल आणि रॉकेट इंधनासाठी आवश्यक प्रोपेलंट्स तयार केले जातात.

५१२, आर्मी बेस वर्कशॉप

लष्करी चिलखती वाहनं व दळणवळण साधनांच्या देखभालीसाठी ही कार्यशाळा स्थापन करण्यात आली. आजही ही कार्यशाळा जुन्या चिलखती वाहनांची पुनर्बांधणी करून देशाच्या संरक्षण आयातीवरील खर्चात मोठी बचत साधत आहे.

आर्मी इन्स्टिट्यूट ऑफ कार्डिओ-थोरॅसिक सायन्सेस

हे सर्वसाधारण रुग्णालय १९७२पासून हृदयविकारांसाठीचं विशेष रुग्णालय म्हणून गोळीबार मैदानाजवळील सध्याच्या जागेतून कार्यरत आहे. हृदय आणि फुप्फुसांच्या क्लिष्ट आजारांवर उपचार व शस्त्रक्रिया इथं होतात.

कॉलेज ऑफ मिलिटरी इंजिनिअरिंग

मुळात राऊरकेलामध्ये स्थापन झालेली ही संस्था १९४८मध्ये दापोडीत स्थलांतरित करण्यात आली. भारतीय सैन्यदलांसाठीची ही तांत्रिक व सामरिक अभियांत्रिकी प्रशिक्षण संस्था आहे.

राष्ट्रीय संरक्षण अकादमी

पुण्यात आणण्यात काकासाहेब गाडगीळ यांचा मोलाचा वाटा

आर्म्ड फोर्सेस मेडिकल कॉलेज

डिफेन्स इन्स्टिट्यूट ऑफ ॲडव्हान्स्ड टेक्नॉलॉजी (डीआयएटी)