वैज्ञानिक प्रगतीसाठीचा द्रष्टा

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात जेव्हा संपूर्ण भारत ब्रिटिशांच्या पारतंत्र्यात खितपत पडला होता आणि राजकीय स्वातंत्र्यासाठी भाषणं व आंदोलनं होत होती, तेव्हा पुण्यात एक तरुण वेगळाच विचार करत होता... महादेव बल्लाळ नामजोशी असं त्याचं नाव.

हे नामजोशी म्हणजे टिळक आणि आगरकरांचे समकालीन सहकारी. नामजोशींचं वेगळेपण हे होतं, की केवळ राजकीय स्वातंत्र्य मिळवून भारत महान होणार नाही; युरोपसारखी औद्योगिक व वैज्ञानिक प्रगती जोपर्यंत देशात होत नाही, तोपर्यंत भारत खऱ्या अर्थानं स्वतंत्र आणि स्वयंपूर्ण होणार नाही, हे त्यांनी पक्कं जाणलं होतं.

लोकमान्य टिळक आणि गोपाळ गणेश आगरकर यांच्यासोबत न्यू इंग्लिश स्कूल व डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना करण्यात नामजोशींचा पुढाकार होता. पण शाळा सुरू झाल्यावर नामजोशी आग्रह धरू लागले, “मुलांना केवळ इंग्रजी आणि इतिहास शिकवून भागणार नाही; त्यांना यंत्रं, विज्ञान आणि उद्योग शिकवले पाहिजेत.” त्या काळात जेव्हा दळणवळणाची व संपर्काची साधनंही तोकडी होती, तेव्हा त्यांनी विद्यार्थ्यांना व्यावहारिक आणि तंत्रज्ञानविषयक शिक्षण देणारा महाराष्ट्र टेक्निकल इन्स्टिट्यूटसारखा उपक्रम राबवण्याचा ध्यास घेतला.

औद्योगिक प्रदर्शनं ही आजच्या काळात सर्रास आयोजित केली जाणारी बाब. पण पुण्यात त्याची पहिली ठिणगी नामजोशींनी १८८८मध्ये पेटवली होती. त्यांनी ‘इंडस्ट्रीअल असोसिएशन ऑफ वेस्टर्न इंडिया’ची स्थापना केली आणि स्थानिक कारागीर, व्यापारी व उत्पादकांना एकत्र आणून भव्य औद्योगिक प्रदर्शनं भरवली. देशातल्या तरुणांना युरोपमधील आधुनिक यंत्रांची ओळख व्हावी, त्यांनी स्वतःचे उद्योग सुरू करावेत आणि स्वदेशी वस्तूंच्या निर्मितीतून ब्रिटिशांच्या आर्थिक शोषणाला उत्तर द्यावं, हा यामागचा हेतू होता.

नामजोशी केवळ विचारांवर थांबले नाहीत. त्यांनी भारतात तयार होणाऱ्या आणि परदेशातून येणाऱ्या औद्योगिक वस्तूंचा अभ्यास करण्यासाठी पुण्यात एका औद्योगिक संग्रहालयाची स्थापना केली. आपल्या देशातल्या कारागिरांनी बनवलेली उत्पादनं जगाच्या पाठीवर कुठं टिकतात, हे पाहण्याची ती एक ऐतिहासिक प्रयोगशाळाच होती.

वयाच्या अवघ्या त्रेचाळिसाव्या वर्षी या द्रष्ट्या शिक्षणतज्ज्ञाचं निधन झालं. पण त्यांनी रोवलेलं विज्ञान व तंत्रज्ञानाचं रोपटं पुढे भारतातल्या स्वदेशी आणि औद्योगिक क्रांतीच्या पायाभरणीला हातभार लावणारं ठरलं.