भरपुण्यात ‘सिमला ऑफिस’

‘पुणे तिथे काय उणे’ या उक्तीची प्रचीती पुरेशी आली नसेल, तर पुणेकरांनी आपल्या पोटात (भरवस्तीत) सामावून घेतलेल्या ‘सिमला ऑफिस’ची गोष्ट तुम्ही जाणून घ्यायला हवी. गंमत म्हणजे ‘त्या’ सिमल्यासारखं हे काही थंड हवेचं ठिकाण नाही. ‘आकाशवाणीच्या समोर, शिवाजीनगर’ असा त्याचा पत्ता सांगितला, तरी तुम्हाला त्या पत्त्यावर सिमला ऑफिस असं नाव कुठं दिसणार नाही. कारण त्या कार्यालयाचं अधिकृत नाव मुळी सिमला ऑफिस असं नाहीच.

आणखी कोड्यात सांगणं अप्रस्तुत ठरेल. त्यापेक्षा आपण या नावामागचा भारतीय हवामानशास्त्र विभागाचा रंजक आणि ऐतिहासिक प्रवास जाणून घेऊ.

ही गोष्ट आहे एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातली. ब्रिटिशांनी १८७५मध्ये भारतीय हवामानशास्त्र विभागाची स्थापना केली होती. सुरुवातीला या विभागाचं मुख्य कार्यालय कोलकाता (तत्कालीन कलकत्ता) इथं होतं. परंतु, ब्रिटिशांना उन्हाळ्यात कोलकात्यातलं दमट हवामान सहन होत नसे. त्यामुळे इंग्रज अधिकाऱ्यांनी हवामान खात्याचं मुख्य कार्यालय थेट सिमल्याला हलवलं.

जवळपास तीन दशकं (१९०५ ते १९२८) हवामान खात्याचा संपूर्ण कारभार या बर्फाच्छादित आणि निसर्गरम्य सिमल्यातूनच हाकला जात असे. परंतु, विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला जसाजसा हवामानशास्त्राचा विस्तार झाला, तशी सिमल्यामधली जागेची कमतरता आणि वाहतुकीच्या अडचणी जाणवू लागल्या. संपूर्ण देशाच्या हवामानाचा अंदाज बांधण्यासाठी देशाच्या मध्यवर्ती आणि मोक्याच्या ठिकाणी कार्यालय असणं गरजेचं वाटू लागलं.

अखेर १९२५च्या सुमारास ब्रिटिशांनी या विभागाच्या मध्यवर्ती वैज्ञानिक कार्यालयाची पुनःस्थापना करण्यासाठी पुण्याची निवड केली. पुण्याचं आल्हाददायक हवामान आणि मुंबई-पुणे रेल्वेची व्यवस्था यांमुळे पुण्यात शिवाजीनगर भागात (तत्कालीन भांबुर्डे) एक भव्य व देखणी वास्तू उभारण्यात आली. २६ जुलै १९२८ रोजी पुण्यातल्या या नव्या कार्यालयाचं कामकाज अधिकृतपणे सुरू झालं.

जेव्हा सिमल्यातलं संपूर्ण कार्यालय, तिथले अधिकारी, प्रचंड मोठा दस्तऐवज आणि वैज्ञानिक उपकरणं पुण्यात हलवण्यात आली, तेव्हा स्थानिक पुणेकर आणि शासकीय वर्तुळात या कार्यालयाचा उल्लेख ‘सिमल्याहून आलेलं ऑफिस’ असा केला जाऊ लागला. काळाच्या ओघात लोकांच्या तोंडी हा शब्द असा काही बसला, की ते ठिकाण ‘सिमला ऑफिस’ म्हणून ओळखलं जाऊ लागलं!

आज हे कार्यालय आपल्या योगदानानंही जगभरात प्रसिद्ध झालं आहे. देशातल्या पहिल्या हवामान अंदाजपत्रकाचं प्रकाशन इथूनच झालं. शेतकरी, विमान वाहतूक आणि मान्सूनच्या अचूक अंदाजासाठी लागणारी अत्याधुनिक उपकरणं व संशोधन याच ऐतिहासिक इमारतीत आकाराला आली आहेत.

थोडक्यात काय, तर सिमल्याहून आलेली हवामानाची ही ऐतिहासिक संस्था पुणेकरांच्या जगण्याचा आणि शिवाजीनगरच्या ओळखीचा एक अविभाज्य भाग बनून आजही तितक्याच दिमाखात उभी आहे!