शनिवारवाड्याचं भव्य रूप

एखाद्या वास्तूच्या आजच्या भग्नावस्थेवरून तिच्या इतिहासातल्या भव्यतेचा अंदाज करता येणं तसं कठीणच. त्यातही त्या वास्तूचं नाव शनिवारवाडा असेल आणि वेगवेगळ्या कालखंडांत लागलेल्या आगींनी तिचं मूळ रूप हे तिच्या बाह्यांगापुरतंच अस्तित्व टिकवून असेल, तर बोलायलाच नको!

आज पुण्याच्या मध्यभागी उभा असलेला हा शनिवारवाडा म्हणजे एकेकाळी मराठा साम्राज्याचं धगधगतं सत्ताकेंद्र होतं. या ऐतिहासिक आणि वैभवशाली वास्तूची पायाभरणी १० जानेवारी १७३० रोजी थोरले बाजीराव पेशवे यांनी केली. तेव्हाच्या काळी १६,११० रुपये खर्चून दोन वर्षांत ही वास्तू उभारली गेली होती. वाडा उभारताना छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पावन स्मृतींना वंदन करण्यासाठी, शिवरायांचं बालपण जिथं गेलं त्या ऐतिहासिक लाल महालातली माती शनिवारवाड्याच्या पायात वापरली गेली होती.

सुमारे सव्वा एकर परिसरातला हा वाडा म्हणजे पेशव्यांचं सचिवालय आणि आलिशान राजवाडा यांचा संगम होता. ५५० फूट लांब आणि ५०० फूट रुंद अशा विस्तीर्ण आकारात तो पसरला होता. सुरुवातीला बाजीराव पेशव्यांच्या काळात तिथं फक्त लाकडी आणि दगडी अंतर्गत महाल होते. पुढे १७५१नंतर, नानासाहेब पेशव्यांच्या कारकिर्दीत, वाड्याभोवती नऊ अष्टकोनी बुरुजांची एक अभेद्य अशी दगड-विटांची तटबंदी उभारण्यात आली होती.

वाड्याला पाच दरवाजे होते, ज्यांची नावंच त्यांचा इतिहास सांगतात. उत्तर दिशेला असलेला ‘दिल्ली दरवाजा’ हा सर्वांत भव्य आणि देखणा होता, जो मराठ्यांची दिल्ली जिंकण्याची महत्त्वाकांक्षा अधोरेखित करी. याशिवाय मस्तानी दरवाजा, गणेश दरवाजा, खिडकी दरवाजा आणि दुर्दैवी नारायणराव पेशव्यांच्या हत्येनंतर ज्यातून त्यांचा देह बाहेर नेण्यात आला तो नारायण दरवाजा अशा वेशी या वाड्याला होत्या.

पण या वाड्याचं सर्वांत मोठं आकर्षण होतं ते तिथलं जल-तंत्रज्ञान! वाड्याच्या मध्यभागी सोळा पाकळ्यांचं एक दगडी ‘हजारी कारंजं’ होतं. या कारंजाच्या सुमारे दोनशे नळांवर सोन्याचा मुलामा दिलेली कमळं बसवलेली असत आणि त्यातून एकाच वेळी तब्बल एक हजार पाण्याच्या धारा आकाशात उडत! हे कारंजं उडवण्यासाठी कात्रज येथून आठ किलोमीटर लांबून भुयारी नळामधून पाणी आणलं होतं! वाड्यातल्या अष्टकोनी विहिरीवर तीन मजली उंच ‘रहाटाचा बंगला’ बांधून, पाणी उंचावर चढवून तयार होणाऱ्या पाण्याच्या दाबानं ही कारंजी अखंड उडवली जात.

दिल्लीच्या तख्ताचं ८५ वर्षांहून अधिक काळ नियंत्रण करणाऱ्या आणि मराठ्यांचा ‘जरीपटका’ अभिमानानं फडकवणाऱ्या या वाड्यानं अनेक युद्धं, वैभव आणि अंतर्गत कारस्थानंही पाहिली. आज जरी हा वाडा भग्नावस्थेत असला, तरी त्याच्या प्रत्येक दगडातून आणि बुरुजातून आजही मराठ्यांच्या पराक्रमाचा इतिहास जिवंत होतो!