सांस्कृतिक किस्से
पुण्याचे वाडे : परिवर्तनाचे साक्षीदार
मुख्य प्रतिमा: संग्रहातील छायाचित्र किंवा दस्तऐवज · स्रोत आणि हक्कांची ओळ इथं.
प्रत्येक शहराची ओळख ही त्याच्या इतिहासामध्ये, वाटचालीमध्ये किंवा संस्कृतीमध्ये दडलेली असते. राजस्थानातली शहरं आपल्याला तिथल्या हवेल्यांमुळे स्मृतिपटलावर राहतात, तर मदुराई म्हटल्यावर तिथल्या मंदिरांची गोपुरं (प्रवेशद्वारं) डोळ्यांपुढं येतात. बदलत्या संदर्भांशी जुळवून घेताना पुणेही आपली अशीच एक ओळख टिकवू पाहत आहे, काळाच्या कसोटीवर त्यात कितपत यश येईल, या प्रश्नचिन्हासह!
हे आहेत पुण्यातले वाडे. विसाव्या शतकाच्या अगदी उत्तरार्धापर्यंतच्या पुण्याची खरी ओळख आणि जीवनसंस्कृतीचा आत्मा. जुन्या पुण्याच्या गल्ल्यांमधून फिरताना आजही एखादी जीर्ण दगडी कमान, कोरीव लाकडी सज्जा किंवा दिंडी दरवाजा दिसतो, तेव्हा क्षणभर थबकून त्या नगररचनेच्या किंवा वास्तुशैलीच्या खाणाखुणांपलीकडे डोकावून पाहायला हवं.
पुण्याच्या वाड्यांची कहाणी १७००च्या दशकात सुरू होते. पेशवाईच्या काळात हे शहर मराठी साम्राज्याचं सत्ताकेंद्र बनलं, तेव्हा इथले सरदार आणि व्यापाऱ्यांनी ही भव्य आणि तत्कालीन जीवनशैलीशी अत्यंत सुसंगत अशी घरं बांधायला सुरुवात केली. त्या वाड्यांच्या केंद्रस्थानी असलेला मोकळा चौक (अंगण) हे त्याचं हृदय असे. पाहुण्यांचं स्वागत असो वा दुपारच्या उन्हात थंड वाऱ्याचा आनंद घेणं असो, सर्व घडामोडी याच चौकाभोवती फिरत.
वाड्याच्या जाड दगडी भिंती, चुन्याचं प्लास्टर आणि सागवानी खांब वातावरण आल्हाददायक ठेवत. एका अंगणाच्या वाड्यांप्रमाणेच दोन, तीन किंवा क्वचित चार अंगणांचे वाडेही असत. तिथं खासगी आणि सार्वजनिक जागांची स्पष्ट विभागणी असे.
हे वाडे म्हणजे केवळ चार भिंतींची घरं नसत, तर त्या भिंतींच्या आत वसलेली एक स्वयंपूर्ण सृष्टी असे. प्रवेशद्वाराजवळील सोप्यावर बाहेरील लोकांशी होणाऱ्या गप्पा, चौकात मुलांचे खेळ, महिलांची कामांमधली एकमेकींना मदत आणि संध्याकाळी रंगणारं भजन-कीर्तन यांमुळे तिथं कायम जिवंतपणा असे.
कमानदार खिडक्या, ओतीव लोखंडाचं नक्षीकाम आणि प्रवेशद्वारावर कोरलेलं सिंह किंवा गरुडाचं आसन वाड्याच्या सौंदर्यात भर घालत. सर्वसामान्यांची साधी घरं असोत वा श्रीमंतांचे नक्षीदार वाडे, या सर्वांनी मिळून पुण्याच्या पेठांना एक सुटसुटीत आणि पायी फिरण्याजोगा नेटका चेहरा दिला होता.
१८१८मध्ये पेशवाईच्या पतनानंतर या वाड्यांचं प्रशासकीय महत्त्व कमी झालं आणि ते प्रामुख्याने निवासी बनले. ब्रिटिश काळात गॉथिक शिल्परचनेच्या कमानी, काचेच्या खिडक्या आणि ओतीव लोखंडाचा वापर वाढला. पुढे संयुक्त कुटुंबंही विभक्त झाल्यानं अनेक वाड्यांचे ‘चेहरे’ बदलत गेले.
परंतु, आजच्या आधुनिक आणि धावपळीच्या युगातही टिकून राहिलेले हे वाडे आपल्याला पर्यावरणपूरक आणि सामुदायिक जीवन जगण्याचा वस्तुपाठ देतात. काळाच्या ओघात ते पूर्णतः नष्ट झाले नाहीत, तर आपण केवळ जुन्या इमारतींचंच नव्हे, तर पुण्याची मूळ ओळख, परंपरा आणि कालातीत जीवनसंस्कृतीचंही रक्षण करू शकू.