हुतात्मा राजगुरू यांची अटक

क्रांतिकारकांच्या कारवायांनी निर्माण केलेली धग म्हणजे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासातील सुवर्णपानंच. शिवराम हरी राजगुरू यांनी वयाच्या अवघ्या बाविसाव्या वर्षी प्राणांची आहुती देण्यापूर्वी केलेलं कार्य असंच तेजस्वी.

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात राजगुरूंबरोबरच भगतसिंग आणि सुखदेव असा त्रिकुटाचाच उल्लेख एकत्रितपणे केला जातो. यांपैकी राजगुरू हे लाहोर इथं जॉन साँडर्सच्या हत्येमधील सहभागानंतर पुण्यात भूमिगत झाले होते. तत्कालीन पुणे शहराबाहेर असणाऱ्या आणि आज जिथं टिळक रस्ता आहे, अशा परिसरात ते वास्तव्यास होते. जवळच महाराष्ट्र मंडळ ही संस्था तेव्हाही कार्यरत होती. तिथं येणाऱ्या मुलांना लाठीकाठीचं प्रशिक्षण देण्यासही ते जात होते. त्या काळात तत्कालीन बॉम्बे प्रांताचा गव्हर्नर फ्रेड्रिक साइक्स हा क्रांतिकारकांवर अत्यंत क्रूर अत्याचार करत असे. तो महाराष्ट्र मंडळातील एका कार्यक्रमाला येणार असल्याचं समजल्यावर राजगुरू आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांचं पित्त खवळलं. त्यांनी त्या अधिकाऱ्याला तिथंच गोळ्या घालून ठार मारण्याचा कट रचला. आपला सहकारी लाठी फिरवण्याच्या प्रात्यक्षिकादरम्यान त्या लाठीवरचं नियंत्रण गमावल्याचा भास निर्माण करून ती एका दिशेनं फेकेल आणि त्या गोंधळात राजगुरू साइक्सवर गोळीबार करतील, असं ठरलं. मात्र, त्यामुळे ही संस्था अडचणीत येण्याची शक्यता लक्षात घेऊन हा कट पुढे प्रत्यक्षात न आणण्याचा आणि योजना बदलण्याचा निर्णय त्यांनी घेतला.

यानंतर साइक्सला पुण्याच्या रेसकोर्सवर गाठून गोळ्या घालण्याची दुसरी योजना राजगुरू यांनी आखली. मात्र, यादरम्यान त्यांच्याच क्रांतिकारी गटातील एका फितुरानं पोलिसांना गुप्त माहिती दिली. पोलिसांनी माग काढून ३० सप्टेंबर १९२९ रोजी राजगुरूंच्या राहत्या ठिकाणी छापा टाकला आणि त्यांना पिस्तुलासह अटक केली.

अटकेनंतर राजगुरूंना लाहोरच्या तुरुंगात हलवण्यात आलं, कारण साँडर्स हत्या खटल्यातील ते प्रमुख आरोपी होते. तिथं भगतसिंग आणि सुखदेव यांच्यासोबत त्यांच्यावर खटला चालवला गेला. या तिन्ही वीरांनी न्यायालयात आणि तुरुंगातही ब्रिटिशांपुढे मान झुकवली नाही. अखेर २३ मार्च १९३१ रोजी या महान क्रांतिकारकाला लाहोर तुरुंगात फाशी देण्यात आली.